Askerî Personel Hangi Mahkemede Dava Açar?

Askerî personelin başvuracağı mahkeme, kişinin rütbesine göre değil, uyuşmazlığın hukuki niteliğine göre belirlenir. Atama, terfi, sicil, sağlık raporu, sözleşme feshi ve ilişik kesme gibi askerî hizmetten doğan idari işlemler idare mahkemesinde; askerî veya genel nitelikli suçlar adli ceza mahkemelerinde görülür. Boşanma, miras ve özel borç ilişkileri ise genel görevli hukuk mahkemelerinin alanındadır.

Günümüzde Askerî Mahkemeler Bulunuyor mu?

Anayasa’nın 142. maddesine göre disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkemeler kurulamaz. Savaş hâlinde, asker kişilerin görevleriyle ilgili suçlarına bakmak üzere kanunla askerî mahkeme kurulabilmesi istisnası saklıdır. Bu nedenle barış döneminde askerî personelin idari veya cezai uyuşmazlıkları için genel olarak ayrı bir askerî yargı sistemi bulunmamaktadır.

Geçmişte askerî personelin bazı idari uyuşmazlıklarına Askerî Yüksek İdare Mahkemesi bakmaktaydı. Güncel sistemde ise askerî hizmet ve personel işlemlerinden doğan idari uyuşmazlıklar, idare mahkemeleri tarafından incelenmektedir.

Hangi İşlemlere Karşı İdare Mahkemesinde Dava Açılır?

Kamu gücü kullanılarak tek taraflı biçimde tesis edilen askerî personel işlemleri idari işlem niteliğindedir. Bu işlemlerin yetki, şekil, sebep, konu veya amaç yönünden hukuka aykırı olduğu ileri sürülüyorsa iptal davası açılabilir.

İdare mahkemesinde dava konusu olabilecek başlıca işlemler şunlardır:

• Atama ve yer değiştirme,

• Terfi ettirmeme veya kademe ilerlemesi,

• Olumsuz sicil ve performans değerlendirmesi,

• Sözleşme feshi veya yenilenmemesi,

• Sağlık nedeniyle sınıf değişikliği veya ilişik kesme,

• Güvenlik soruşturması nedeniyle adaylığın sonlandırılması,

• Askerî öğrencilikten çıkarma,

• Öğrenim gideri veya tazminat borcu çıkarılması,

• Yoklama, sevk, erteleme ve askerlik işlemleri.

İdari işlemin iptalinin yanında işlem veya askerî hizmet nedeniyle oluşan maddi ve manevi zararların giderilmesi için tam yargı davası da açılabilir. İptal ve tam yargı davaları, İdari Yargılama Usulü Kanunu’nda temel idari dava türleri olarak düzenlenmiştir.

İşlemin uygulanması personel açısından telafisi güç zarar doğuracaksa dava dilekçesinde yürütmenin durdurulması da talep edilebilir. Bunun için işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zarar doğması şartlarının birlikte bulunması gerekir.

Disiplin Cezaları Hangi Mahkemede İncelenir?

Türk Silahlı Kuvvetleri personelinin disiplin işlemleri esas olarak 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu’na tabidir. Kanun; disiplin amirlerini, disiplin kurullarını, ceza türlerini, savunma hakkını, kurum içi itirazı ve yargısal denetimi düzenlemektedir.

Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığındaki personel bakımından ise 7068 sayılı Kanun kapsamındaki özel disiplin hükümleri uygulanabilir. Bu Kanun’da Bakan ve disiplin kurullarınca verilen disiplin cezalarına karşı idari yargı yoluna başvurulabileceği düzenlenmiştir.

Her disiplin cezasının itiraz ve dava yolu aynı değildir. Öncelikle;

• Cezayı veren makam,

• Cezanın türü,

• Personelin tabi olduğu özel kanun,

• Kurum içi itiraz yapılıp yapılmadığı,

• Kararın tebliğ tarihi

kontrol edilmelidir. Kurum içi itirazın bulunması, idare mahkemesindeki dava süresiyle karıştırılmamalıdır.

Askerî Suçlar Hangi Mahkemede Görülür?

Firar, izin tecavüzü, emre itaatsizlikte ısrar, üste karşı hakaret veya fiilen taarruz gibi askerî suçlar 1632 sayılı Askerî Ceza Kanunu’nda düzenlenmektedir. Barış döneminde bu suçlara ilişkin soruşturmalar Cumhuriyet savcılıkları, kovuşturmalar ise görevli adli ceza mahkemeleri tarafından yürütülür. Cumhuriyet başsavcılıklarında askerî suçlarla ilgili işlemler için askerî suçlar bürosu kurulabilmektedir.

Görevli ceza mahkemesi, isnat edilen suç ve kanunda öngörülen cezanın ağırlığına göre asliye ceza veya ağır ceza mahkemesi olabilir. Aynı fiil nedeniyle ayrıca disiplin soruşturması yürütülmesi de mümkündür. Ceza davası ile disiplin süreci farklı amaç ve sonuçlara sahip olduğundan, bir süreçte yapılan başvuru diğerindeki süreyi kendiliğinden durdurmaz.

Askerî Personelin Özel Uyuşmazlıklarına Hangi Mahkeme Bakar?

Askerî personelin her uyuşmazlığı idare mahkemesinde görülmez. Kişinin asker olması, özel hayatından doğan uyuşmazlığı askerî veya idari davaya dönüştürmez.

Örneğin;

• Boşanma, velayet ve nafaka davaları aile mahkemesinde,

• Miras ve genel alacak davaları görevli hukuk mahkemesinde,

• Tüketici işlemleri tüketici mahkemesinde,

• Kişisel olarak işlenen suçlar görevli ceza mahkemesinde

görülür. Burada belirleyici olan personelin mesleği değil, uyuşmazlığın dayandığı hukuki ilişkidir. İdari yargı yalnızca idari işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıkları inceler.

İdari Dava Hangi Sürede Açılmalıdır?

Özel kanunda farklı bir süre gösterilmemişse idare mahkemesinde dava açma süresi kural olarak 60 gündür. Süre çoğunlukla işlemin personele yazılı olarak bildirildiği tarihi izleyen günden itibaren başlar.

Ancak sağlık raporu, disiplin cezası, askerî personel temini ve askerlik işlemlerinde daha kısa kurum içi itiraz süreleri bulunabilir. İtirazın zorunlu olup olmadığı ve dava süresini nasıl etkilediği özel mevzuata göre belirlenmelidir.

Yetkili idare mahkemesi de her zaman Ankara değildir. Atama, nakil, disiplin, görevden ayrılma veya personel statüsüne ilişkin uyuşmazlıklarda işlemin türüne göre özel yetki kuralları uygulanabilir; özel düzenleme yoksa genel yetki kuralı esas alınır.

Dava Açmadan Önce Hangi Belgeler İncelenmelidir?

Askerî personel uyuşmazlıklarında özellikle şu belgeler önemlidir:

• İşlem veya ceza kararının tam metni,

• Tebliğ belgesi ve elektronik bildirim tarihi,

• Savunma ve disiplin soruşturması evrakı,

• Personel sözleşmesi,

• Sicil ve performans belgeleri,

• Sağlık kurulu ve hakem hastane raporları,

• Atama, emir ve görevlendirme belgeleri,

• Kurum içi itiraz dilekçesi ve cevabı,

• Ceza soruşturmasında ifade ve tutanaklar.

Doğru mahkemenin, talebin ve sürenin belirlenmesi için işlem yalnızca başlığından değil, dayandığı mevzuat ve doğurduğu sonuçlarla birlikte değerlendirilmelidir.

Hukuki Bilgilendirme Notu: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Görevli ve yetkili mahkeme ile başvuru süresi; personelin statüsüne, işlemin niteliğine, özel mevzuata ve tebliğ tarihine göre değişebilir. Metin, somut olay bakımından hukuki görüş veya avukatlık hizmeti niteliğinde değildir.