Evlatlık İlişkisi Nasıl Kaldırılır? Şartları, Süresi ve Sonuçları

Evlatlık İlişkisi Sonradan Kaldırılabilir mi?

Evlatlık ilişkisi, tarafların yalnızca fikir değiştirmesi veya artık birlikte yaşamak istememesi üzerine sona erdirilemez. Evlat edinme mahkeme kararıyla kurulan bir soybağı ilişkisidir ve ancak Türk Medeni Kanunu’nda belirtilen sınırlı sebeplerin bulunması hâlinde yine mahkeme kararıyla kaldırılabilir.

Evlat edinen ile evlatlığın anlaşamaması, evlatlığın evden ayrılması, evlat edinen eşlerin boşanması veya tarafların karşılıklı olarak ilişkiyi sona erdirmek istemesi tek başına yeterli değildir. Kaldırma talebinin, evlat edinme işlemi sırasında bulunması gereken rıza veya esaslı şartlardaki bir eksikliğe dayanması gerekir.

Evlatlık İlişkisinin Kaldırılması Ne Anlama Gelir?

Evlat edinme kararıyla anne ve babaya ait hak ve yükümlülükler evlat edinene geçer. Küçük evlat edinenin soyadını alır ve evlatlık, evlat edinenin yasal mirasçısı olur. Evlatlık ilişkisinin kaldırılması ise bu mahkeme kararıyla kurulmuş hukuki bağın sona erdirilmesini ifade eder.

Bu dava, evlat edinme başvurusundan vazgeçilmesinden farklıdır. Evlat edinme kararı henüz verilmemişse ortada kaldırılacak bir evlatlık ilişkisi bulunmaz. Kaldırma davası, ancak evlat edinme kararının verilerek soybağının kurulmasından sonra gündeme gelir.

Evlatlık İlişkisinin Kaldırılma Sebepleri

Türk Medeni Kanunu iki temel kaldırma sebebi düzenlemektedir:

1. Alınması gereken rızanın hukuka aykırı biçimde alınmamış olması

2. Evlat edinme işleminde esasa ilişkin başka bir noksanlık bulunması

Gerekli Rızanın Alınmamış Olması

Küçüğün evlat edinilmesi kural olarak anne ve babasının rızasını gerektirir. Ayırt etme gücüne sahip küçük de kendi rızası olmadan evlat edinilemez. Vesayet altındaki çocuğun evlat edinilmesinde ayrıca vesayet makamlarının izni gerekir.

Kanunda rızanın aranmayacağı bazı istisnalar bulunmaktadır. Örneğin ebeveynin kim olduğunun veya uzun süredir nerede bulunduğunun bilinmemesi, sürekli olarak ayırt etme gücünden yoksun bulunması ya da çocuğa karşı bakım yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemesi hâlinde rızanın aranmamasına karar verilebilir.

Böyle bir kanuni sebep bulunmadığı hâlde gerekli rıza alınmamışsa, rızası alınması gereken kişi evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilir. Ancak mahkeme, kaldırmanın çocuğun menfaatini ağır biçimde zedelemeyeceği sonucuna ulaşmalıdır.

Biyolojik anne veya babanın daha önce geçerli biçimde verdiği rızadan sonradan pişman olması ise tek başına kaldırma sebebi değildir.

Evlat Edinmede Esasa İlişkin Noksanlık

Evlat edinme işlemi, kanunun aradığı temel şartlardan birinin bulunmaması nedeniyle sakatsa Cumhuriyet savcısı veya hukuki menfaati bulunan kişi ilişkinin kaldırılmasını isteyebilir.

Esasa ilişkin noksanlığa, somut olayın özelliklerine göre şu durumlar örnek verilebilir:

• Küçüğün evlat edinen tarafından gerekli süre boyunca bakılıp eğitilmemesi,

• Evlat edinmenin çocuğun yararına olmaması,

• Kanuni yaş şartlarının sağlanmaması,

• Evli olmayan kişilerin birlikte evlat edinmesi,

• Eşin veya evlat edinenin altsoyunun alınması gereken muvafakatinin bulunmaması,

• Ergin kişinin evlat edinilmesi için aranan özel koşulların oluşmaması,

• Evlat edinen ile evlatlık arasındaki yaş farkı şartının sağlanmaması.

Küçüğün evlat edinilebilmesi için kural olarak bir yıl bakılıp eğitilmiş olması ve işlemin her durumda çocuğun yararına bulunması gerekir. Eşlerin birlikte evlat edinmesi, tek başına evlat edinme, yaş farkı ve erginlerin evlat edinilmesi için de ayrı şartlar öngörülmüştür.

Her Usul Hatası İlişkinin Kaldırılmasını Sağlar mı?

Hayır. Noksanlık dava sırasında giderilmişse veya eksiklik yalnızca usule ilişkinse, ilişkinin kaldırılması evlatlığın menfaatini ağır biçimde zedeleyecek olduğunda kaldırma kararı verilmez.

Mahkeme sadece geçmişte hata yapılıp yapılmadığına bakmaz. Kaldırmanın çocuğun bugünkü aile düzeni, güvenliği, eğitimi ve psikolojik gelişimi üzerindeki etkilerini de değerlendirir.

Evlatlık İlişkisinin Kaldırılması Davasını Kim Açabilir?

Davayı açabilecek kişi, kaldırma sebebine göre değişir.

Gerekli rıza alınmamışsa dava, rızası alınması gereken kişi tarafından açılabilir. Bu kişi somut duruma göre biyolojik anne, biyolojik baba, ayırt etme gücüne sahip çocuk veya rızası kanunen gerekli başka bir kişi olabilir.

Esasa ilişkin başka bir noksanlık varsa:

• Cumhuriyet savcısı,

• Evlatlık,

• Evlat edinen,

• Biyolojik anne veya baba,

• Hukuki durumu karardan doğrudan etkilenen diğer ilgililer

dava açabilir. Ancak “her ilgili” ifadesi, konuya yalnızca duygusal veya dolaylı ilgi duyan herkese dava hakkı vermez. Kişinin evlatlık ilişkisinin kaldırılmasında korunmaya değer hukuki menfaatinin bulunması gerekir.

Dava Açma Süresi Ne Kadardır?

Evlatlık ilişkisinin kaldırılması davası, kaldırma sebebinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl içinde açılmalıdır. Bu süre hak düşürücü niteliktedir; sürenin geçmesi hâlinde dava hakkı sona erer.

Kanunda daha önce evlat edinme işleminin üzerinden her durumda beş yıl geçmesiyle dava hakkının sona ereceği düzenlenmişti. Bu mutlak beş yıllık süre Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir. Güncel düzenlemede kaldırma sebebinin öğrenilmesinden başlayan bir yıllık süre bulunmaktadır.

Öğrenme tarihinin tartışmalı olması hâlinde yazışmalar, resmî belgeler, nüfus kayıtları ve dava dosyaları önem taşıyabilir.

Görevli Mahkeme ve Yargılama Süreci

Evlatlık ilişkisinin kaldırılması davasında görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesinin bulunmadığı yerlerde dava, aile mahkemesi sıfatıyla belirlenen asliye hukuk mahkemesinde görülür.

Yetkili mahkeme, davanın taraflarına ve somut olayın özelliklerine göre usul hükümleri çerçevesinde belirlenmelidir. Evlat edinme kararını veren mahkemenin dosyası, tarafların güncel yerleşim yerleri ve çocuğun bulunduğu yer başvuru öncesinde incelenmelidir.

Dava dilekçesine göre şu belgeler sunulabilir:

• Evlat edinme kararı ve kesinleşme belgesi,

• Evlat edinme dosyasındaki rıza tutanakları,

• Nüfus kayıtları,

• Bakım ve eğitim süresini gösteren belgeler,

• Sosyal inceleme raporları,

• Yaş, evlilik ve vesayet kayıtları,

• Eksikliğin öğrenildiği tarihi gösteren belgeler.

Mahkeme yalnızca tarafların beyanlarıyla bağlı kalmaz; evlat edinmenin koşullarını ve çocuğun menfaatini kapsamlı biçimde araştırabilir. Evlat edinme ve evlatlık ilişkisinin kaldırılması kişisel durumla ilgili olduğundan tarafların arabuluculuk yoluyla anlaşarak ilişkiyi sona erdirmeleri mümkün değildir.

Çocuğun Görüşü ve Sosyal İnceleme Raporu

Küçük hakkında kaldırma talebi bulunduğunda çocuğun üstün yararı önceliklidir. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca hazırlanacak sosyal inceleme raporu, kaldırmanın çocuk üzerindeki muhtemel sonuçlarının değerlendirilmesinde kullanılabilir.

Çocuk ayırt etme gücüne sahipse onunla yapılan görüşmeye ilişkin rapor da mahkemeye sunulur. Çocuğun görüşü önemlidir; ancak tek başına kararın sonucunu belirlemez. Mahkeme çocuğun güvenliğini, bağlılık ilişkilerini, yaşam düzenini ve kaldırma sonrası bakım koşullarını birlikte değerlendirir.

Geçimsizlik veya Kötü Davranış Kaldırma Sebebi midir?

Evlat edinen ile evlatlığın sonradan anlaşamaması, aynı evde yaşamaması veya aile içi ilişkinin bozulması tek başına evlatlık ilişkisinin kaldırılması için yeterli değildir.

Evlat edinenin çocuğa karşı şiddet, ihmal veya istismar içeren davranışları varsa çocuğun korunması, velayetin kaldırılması, koruyucu ve destekleyici tedbirler veya ceza soruşturması gündeme gelebilir. Ancak daha sonra ortaya çıkan kötü davranış ile evlat edinme işleminin başlangıçtaki geçerlilik şartlarındaki eksiklik birbirinden ayrılmalıdır.

Evlat Edinen Eşlerin Boşanması İlişkiyi Sona Erdirir mi?

Hayır. Eşlerin birlikte evlat edindikten sonra boşanmaları, çocukla kurulan soybağını kendiliğinden sona erdirmez. Boşanma sırasında çocuğun velayeti, bakımı, nafakası ve diğer ebeveynle kişisel ilişkisi ayrıca düzenlenir.

Evlatlık ilişkisinin kaldırılabilmesi için TMK m. 317 veya 318 kapsamındaki şartların bulunması gerekir.

Kaldırma Kararının Sonuçları

Kaldırma kararı kesinleştiğinde evlat edinen ile evlatlık arasındaki mahkeme kararıyla kurulmuş soybağı ilişkisi sona erer. Evlat edinmeden doğan velayet, bakım, temsil ve geleceğe yönelik mirasçılık sonuçları da buna göre değişir. Kesinleşmiş karar nüfus kayıtlarına işlenir.

Küçük çocuğun velayeti, kaldırma kararıyla kendiliğinden biyolojik anne veya babaya geçmez. Aile mahkemesi çocuğun biyolojik anne veya babasının velayeti altına verilip verilemeyeceğini değerlendirmeli; bu mümkün değilse çocuğa vasi atanması için dosya vesayet makamına gönderilmelidir.

Çocuğun soyadı, nüfus kaydı, bakım düzeni ve miras durumu kararın kesinleşmesinden sonra ayrıca ele alınır. Kaldırma kararından önce doğmuş ve kazanılmış mali hakların durumu ise somut olayın tarihine ve niteliğine göre değerlendirilmelidir.

Uygulamada Sık Yapılan Hatalar

• Tarafların anlaşmasının evlatlık ilişkisini sona erdireceğini düşünmek,

• Evlat edinen eşlerin boşanmasını kaldırma sebebi sanmak,

• Biyolojik ebeveynin sonradan pişman olmasını yeterli görmek,

• Her usul hatasının kaldırma kararı doğuracağını kabul etmek,

• Bir yıllık hak düşürücü süreyi kaçırmak,

• Çocuğun üstün yararını dikkate almadan yalnızca işlem eksikliğine dayanmak,

• Kaldırma kararıyla velayetin otomatik olarak biyolojik aileye geçeceğini düşünmek,

• Evlat edinme başvurusundan vazgeçmeyle ilişkiyi kaldırma davasını karıştırmak.

Başlıca Mevzuat

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 305–319

• 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun

• Küçüklerin Evlat Edinilmesinde Aracılık Faaliyetlerinin Yürütülmesine İlişkin Tüzük

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu

Hukuki Bilgilendirme Notu

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki danışmanlık veya belirli bir evlat edinme dosyasına ilişkin mütalaa niteliğinde değildir. Dava hakkı, taraf sıfatı, süre ve kaldırmanın sonuçları evlat edinme kararındaki koşullara ve çocuğun güncel durumuna göre değişebilir. Bir yıllık hak düşürücü süre nedeniyle somut olay gecikmeden aile hukuku alanında çalışan bir avukat tarafından değerlendirilmelidir.